هزاره ها، ترک تبار اند و زبان مادری شان در قدیم، ترکی بوده نه فارسی

عباس دلجو

بخش اول | بخش دوم | بخش سوم | بخش چهارم

چارُوغ { çaruğ }: واژه ترکی چارُوق به معنی پا افزار چرمی، یک نوع کفش چرمی زمستانی
چَبقُو { çāpqo }: واژه ترکی چَاپقُون به معنی کولاک، برف و باران توام با باد شدید
چَلبُور { çālbur }: واژه ترکی چَیلبُور قمچین، افسار اسپ
چَلپَک { çālpāg }: واژه ترکی چَلپَک به معنی یک نوع نان روغنی
چَمچَه { çāmçā }: واژه ترکی چَمچَه به معنی قاشق بزرگ
چُوقُور { çuqür }: واژه ترکی به معنی گودال عمیق
خينَه {xinā }: واژه ترکی چُوقُور/ چُوخور به معنی حنا بود كه بر دست و پا ببندند
دادَه { dadā }: واژه ترکی داداش به معنی پدر، برادر بزرگتر
دارُوغَه { darğā }: واژه ترکی دارُوغَه به معنی حاکم شهر، رئیس محل
دالُو { dalo }: واژه ترکی- مغولی دالُو به معنی كتف، استخوانِ شانه
سَلَّه { sāllā }: واژه ترکی سَلَّه به معنی عمامه، دستار، لُنگي
سَنٌاج { sānaj }: واژه ترکی ساناج به معنی كيسه و توبرۀ پوستي
سُورچي { sürçi }: واژه ترکی سُورچا به معنی لَق شدن، رهاشدن، پاره شدن
سُوغات {sāwğat } : واژه مغولی سُوقات به معنی هدیه و پیشکشی
سُولَه { sülā }: وآزه ترکی سولو به معنی سست . آبکی
سينگير { singir }: واژه ترکی سينگير به معنی عصب و پی، عضله، زردپي
شاتُو { şato }: واژه ترکی شاتُو به معنی نردبان، زینه
قاب{qab } : واژه ترکی قاب نوعي ظرف، نيام شمشير ، چارچوب عكس
قاش{qaş } : واژه ترکی قاش به معنی 1- ابرو ، 2- چمن 3- كوهه‌ي زين
قاق/غ{qağ }: واژه ترکی قاق به معنی خشک، برشته، نقيض نرم
قاقمَه {qaqmā } : واژه ترکی قاقمَه به معنی گلم
قَباغ{qābağ } : واژه ترکی قَاباغ/ق به معنی پشت چشم، پلكِ چشم
قَبَرداغ{qābārdağ } : واژه ترکی قاوورداق به معنی گوشتِ سُرخ شده در روغن
قَتلَمَه {qātlāmā } : ترکی قَتلَمَه نام نوعي نانِ روغني
قَتِيغ {qātiğ } : واژه ترکی قَتِيغ به معنی نانخورش، غذايِ چرب
قجير {qājir } : واژه ترکی قجير به معنی كركَس، مرغ لاشه‌خوار
قَشقَه {qāşqā } : واژه ترکی قَاشقَه به معنی خال و لكهِ سفيد روي پيشاني اسب
قُرُبچِي { qorobçi }:واژه مغولی اورکابچِی به معنی 1-انگشتانه 2-ظرفِ كوچك
قرغَنَه {qārğānā }: واژه مغولی قراغَنَه نوعي درختچه كوهي، نام نوعي درختِ اقاقيا
قَرَه‌مُوغ {qārāmuğ } : واژه ترکی قَرامُوق به معنی آبلهءسياه را گويند كه اطفال خُردسال آرند، سياه‌سرفه
قَريش { qāriş }: واژه ترکی قَاريش به معنی وَجَب، بلست
قُلاج/قولاج { qulaj }: واژه ترکی قولاج به معنی فاصله از اين سر دست تا آن سر دست
قَلغُو/قلغان { qālğo }: واژه ترکی قَلقان به معنی گياه، برگِ ريواس، برگِ چتر مانند
قَمچي/قمچين{qāmçi } : واژه ترکی قَمچي به معنی تازيانه
قنجَغَه { qānjāğā }: واژه ترکی قَنجوغَه به معنی فِتراك، جَنب، پهلو
قنچيغ {qānçiğ } : واژه ترکی قانچيغ به معنی سگِ ماده
قَنجِي { qānji }: واژه ترکی قَانجِي به معنی سيرشدن از آب
قوچقار { quçqar }: واژه ترکی قوجغار/كوشكار به معنی قوچ، گوسفندِ نر
قُودَه { qudā }: وآژه ترکی قُودَا به معنی پدر يا مادر داماد و عروس
قوروت {qurut } : واژه ترکی قوروت به معنی كشك
قوغ {qoğ } : واژه ترکی قوغ به معنی زغالِ گداخته، شراره
قولَغَي { qolāğāi }: واژه ترکی قالتاغاي به معنی دُزد
قونغوز/قانغوز { qunğoz }: واژه ترکی قونغوز نوعي حشرۀ سياه‌رنگ
قيچيغ {qiçiğ } : واژه ترکی قيجيغ انگشت به زير بغل كسي زدن، پا را خاريدن كه شخص به خنده آيد، زير بغل.
قَيرُو { qāiro }: واژه ترکی کایغُو به معنی حسرت و افسوس
قِيمَه ‌{ qimā } : واژه ترکی قِيمَه به معنی گوشتي را گويند كه ريز ريز كرده باشند
كاكورتَك { kakurtāk }: واژه ترکی گيگيردَك به معنی برجستگي زير حلق
كُرپه/كورپَه { korpā }: واژه ترکی كورپَه به معنی يونجهء نيم‌رس تازه، گياهانِ تازه رسته، مخصوصاً شبدر و رشقه
كُرَنگ { korāng }: واژه مغولی كورَنگ به معنی اسبِ سرخ‌رنگ
كُندَلُو {kondālo } : واژه ترکی كُندَه لُان راهِ اُريب، منحني، بسويِ انحنا، كج و خلافِ
كوتَل {kotāl } : واژه مغولی كوتَل به‌معناي 1- گردنهء كوه،2-حيواني را با افسار از دنبالِ خود كشيدن
كُوچُوك { küçük }: واژه ترکی كُوچُوك به معنی توله سگ، چوچه سگ
كُوي {küy } : واژه ترکی به معنی هوار ، فرياد، كسي را با فرياد صدا زدن.
كِيپَنَك {kipānāk } : واژه ترکی كِپنَك نوعي لباس نمدي كه فقرا دوخته و بر دوش مي‌گيرند ،نوعي بالاپوش نمدي
كيرپَك { kirpāk }: واژه ترکی كيرپَك به معنی مژگان، مُژه چشم
كيِمُوك { keymug }: واژه ترکی گومُوک به معنی استخوان نرم، استخوان غضروفي
گِندُوگ { gendüg }: واژه مغولی گِندُو به معنی سگِ نر قوي هيكل
گِيتَه {gitā } : واژه مغولی گِيتَه به معنی دزدانه سوي شكار خراميدن، مواظبت كردن، پاييدن، انتظاركشيدن، جاسوسي كردن تعقيب‌كننده، كمين.
لُوج { lüj }: واژه ترکی لُوج به معنی برهنه، لُخت
ماخ { max }: واژه ترکی مَخ به معنی بوسيدن، بوسه
مِرگَن {mergān } : واژه ترکی مِرگَن به معنی تفنگچي، شكارچي ماهر.
ناوُور { nawür }: واژه ترکی ناویر به معنی حوضچه و آبگيرخاكي
نَغَه‌چي { nāğāçi }: واژه ترکی/قزاقی ناغاشِی به معنی ماما، برادر مادر
وُلُوس {wolos } : واژه مغولی اُولُس به معنی مردم . قبیله. ملت و قوم
يِراق {yāraq } : واژه ترکی ياراق به معنی اسلحه
يِرغَه {yerğā } : واژه ترکی يِرغَه اسبِ راهوار
يِزنَه {yeznā } : واژه ترکی يِازنا به معنی شوهرخواهر.
يشيل {yeşil } : واژه ترکی ياشيل به معنی رنگِ سبز
و…
همچنان هزاره ها در محاورات روزمره شان واژه های ترکی مغولی را به وفرت استعمال میکنند که من ذیلا تعدادی از جملات هزارگی را بعنوان نمونه میاورم :
باچِه قَچَر* کَندَه و آلوخ* تو رَه ما توتُولِ* الاغ* خو رَه نَمیدُوم، تو اَمادی که دختَر نوربن* و اِرکَه توی* خو رَه دَ او سُولَه* بیدیُوم .
*****
او خَمَندُوک*! پیش ازی که دَ خانه خوستِه* خو بوری، اول امو مویای بَبَر و قوتريش* زده خو رَه برو دَ اَوخَنَه* قَد* صابُو پاک بشوی باد اَزو پیکَی* خو رَه لخشُوم* کو کِی مُغول* مالُوم شِی .
*****
آجَه* مَه دَ قُوتُو*گُوسپَندُو* رَه قَتِی نَه* تا بلدِه* باکُول* مَه شِیرروغُو جور کَنَه .
*****
ما قَدِ*آتِه* خُو* تَپَکای* چَلمَه* رَه از بام دَ کادُو مُوبرِیم کِه آووُر* چُوم* کَدَه نَبارَه .
*****
آچول* مُو پَک* کَلو* پیر و زئیر* و آلُوخ* شده دَ شان* مَه آکو* رافتَنِی یَه
*****
خُسُور سُوخِ* اَزمَه رَه، توخ* کُو که کَتَه تِیپچِی* اَلوا رَه پیش خُو اِیشتَه، خدا کَنَه قِیتِه* خو رَه نَتَرقَنَه* .
*****
آلَیگُونُو* بییِد کی پَگ* مُو دَ اَیلاق* بُورِیم خودُونمُو از لولُوگِ* پیستون گُوسپو دَ تاس* مسی شیر قَتِی* کَدَه اُوختَه اوچِی* کَنِیم .
*****
اُوقَس* غَدَر* نان گَدَولَه* نَخور پِیت* تو دَزی نان آموختَه* نَییَه، توخ* کو که پاستر دَ ایلدَره* نَفتِی .
*****
امروز یک پِیرکِی* بولُو* رَه تَشکِی* خوردُوم آیِه* مه کومای مَه رَه اُوقُس* چُقنِی* کَش کَد کی چَخرای* مَه بُور شُد .
*****
اَرغَید* ما خُوستَه بازی* مُورُوم کُوتِه* اَلِه شی* قَووَسِ نَه* خُسور* و خُسُور مادَر* مَرَه بیدار مُونَه .
*****
ارباب* آغِیل* ازمو یک آدم اَغبَد* و بدبیتور* اَسته که بگویی دَ اُوردِه* خرس کَته* شُدَه، اَرغَید* ما اورَه* مِینگَرُوم اُوق بَلِه* مَه مِییَه .
*****
سونِ* غُوندِی* جودابا* اَلغُوچ* زَدَه رَئِی یَه دَ شان مَه* خوستِه* شِی اُونجَه اَلوا یا پییرکِی* بولو* بوردَه .
*****
اَمِیسَه* اِیلغُو* و بی اَدِیری* اَگَه ما تو رَه ماخ * بیدیوم بولِه * مَه مِینگَرَه اوغَید* پِیشِ آبِه* مَه چوغولِی* مونَه .
*****
دَ اِنال*مَه قُرُبچِی* رَه دَتَوخَنَه* گُوم کَدَه باشُم اَمزی خاطِیر اُوقَس* بَلدِه* پَیدا کَدُون شِی تَوخَنَه رَه قُودقَل* کَدُوم کِی نَگو .
*****
اَمُو* نِیلغِه* تو چِیخرا کَدَه* تَسرَه کَد* اَمُو رَه* اَز خَیر خُو خُوب شِیر اوچَلجِی* کُو که قَنجِیی* َکَنَه،.
و…

همین اکنون مناطقی در هزارستان کنونی وجود دارند که تا هنوز نام های ترکی خویش را حفظ کرده اند و موجودیت این اسامی ترک – مغولی مناطق هزارستان، خود نشانی از هویت اتنیکی و تاریخی مردمانی اند که در این مناطق می زیسته اند که استاد کاظم یزدانی در کتاب پژوهشی در تاریخ هزاره ها جلد اول و دوم در صص 209- 218 بخشی از آن مناطق را چنین نام برده اند :

“آق بُلاق،آق جَم، آل تُو، آق رَباط، آق زات، آق زرات، آق کوپرَک، اَلقان، اِرکَتُو، اِسپِی قادَه، اَلتَمُور،المیتُو، اُم بلاق، اُوبَه، اُوت قول، اُودمَه، اُوزداغ، اُولَنگ، اُولُوم، اولیاد تُو، اوکَک، برغَنه تُو، بُغرا، بَکوا، بُلاغ/بُلاق، بُلاق تو، بُلاق سینِی، پودینه تُو، تَربلاق، چارقَدوق، چنجی قول، چَقماق، چیچک تُو، جربلاق، جَرجَقُور، جَغَتُو، جولا، خرمالیق، دزد بُلاق، سُکلِی، سُم بلاق، سُورَه سُو، سُولیچ، شاتُو، شِبَرتُو، غِیغو تُو، فراخ اولُوم، قاش، قره خوال، قَرَه ناله، ، قِرغُوی، قَرغَنَه تُو، قره باغ، قَرَه خوال، قَره قول، قِزل، قلعه سُو، قَمچاق، قُناق، قوتُو، قُورغان، قول لیچ، قِیاق، کار بُلاق، گرم بُلاق، مَمقتُو، ناوُور، نَرَه قُو، یَخشی، یُورت.

ادامه دارد…

شبکه ی سرتاسری مردم هزاره